Wpływ hydrolizatu kolagenu zawartego w Geladrink® na przebieg choroby zwyrodnieniowej stawów MILAN ADAM, ZUZANA URBANOVÁ, PAVEL ŠPAČEK, HANA HULEJOVÁ, JINDRA GATTEROVÁ Instytut Reumatologii, Praga OA - Osteoarthritis Podstawowa forma OA zgodnie z obowiązującym poglądem to grupa nakładających się zaburzeń. Ten aspekt jest niezwykle ważny przy doborze i ustaleniu odpowiedniego leczenia. Według obowiązujących poglądów "choroby osteoartryczne" są określane jako stany, w których normalna równowaga pomiędzy anabolicznymi procesami a procesami degradacji chrząstki stawowej ulega przewyższeniu na stronę procesów degradacyjnych co prowadzi do destrukcji kompartementu stawowego. Ta definicja według Dieppla (1999) opisuje tylko jednak proces patologiczny jaki zachodzi w tkance łącznej a nie opisuje go jako jednostki chorobowej, przy czym proces ten może, ale nie musi prowadzić do pojawienia się objawów klinicznych tj. bólu w spoczynku czy też w ruchu; utrata normalnej funkcji stawu.   Dopóki proces OA dotyczy tylko chrząstki a pacjent nie odczuwa żadnych problemów można mówić o chrzęstnej formie OA. Niezauważona, chrzęstna forma OA prowadzi do zapalenia błony stawowej, co objawia się jako bolesny obrzęk stawów. Ból jest odczuwalny głównie w spoczynku, podczas chodzenia ze schodów czy ze wzgórza. Bóle te są przemijające (forma synowialna OA). Forma ta prowadzi do pojawienia się trwałych problemów i prowadzi do upośledzenia funkcji tkanki kostnej stawowego kompartementu (forma kostna OA). Każda z tych form OA może inaczej zareagować na zastosowany sposób jej leczenia. OA wcześniej została uznana za “zwyrodnieniową” chorobę stawów. W rzeczywistości OA jako jednostkę kliniczną charakteryzują procesy zapalne, z których niektóre mają charakter naprawczy (np. powstawanie osteofitów). Jeśli zaatakowana chorobą tkanka kostna rowadzi do tworzenia się ziarniny mówimy o procesie destrukcyjnym. Takiej formie OA towarzyszy ból, który różni się od bólu obserwowanego w synowialnej formie OA. Są to bóle trwałe, narastające podczas ruchu, ból w postaci synowialnej zazwyczaj ustępuje podczas ruchu. Tkanka ziarnista bywa często mylnie uznawana przez lekarzy za torbiele. Niektórzy autorzy publikacji o OA twierdzą, że proces OA nie musi zaczynać się w chrząstce, ale może w kości.   Już w średniowieczu zauważono korzystny wpływ spożywania żelatyny na problemy stawowe. Adam (1990) opublikował badania, które mówiły o zmniejszeniu problemów stawowych po dwumiesięcznym używaniu hydrolizatu kolagenu (10g dziennie). Poniżej prezentujemy sprawdzone wyniki niektórych wskaźników metabolizmu składników międzykomórkowych kompartementu chrząstki (pirydynolina w moczu, deoksypirydynolina i kostna fosfataza zasadowa w surowicy krwi).   MATERIAŁY I METODY   Pacjenci: Metodą randomizowaną utworzona została grupa 82 pacjentów z OA, z czego 29 to mężczyźni a 53 to kobiety. Kryterium włączenia do badania była obecność choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego lub stawu biodrowego widoczna w badaniu RTG. Wyłączone zostały osoby z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby, innych chorób przewlekłych, zakaźnych i nowotworów złośliwych. Dane o ich wieku, wzroście i masie ciała prezentowane są w tabeli 1. Z tych danych wynika, że średnio pacjenci mają nadwagę, u niektórych pacjentów zanotowano nadwagę znaczną.   Tab. 1. Charakterystyka badanej grupy   ilość pacjentów wiek wzrost waga całkowita 82 x 65,58 168,78 81,20 s 8,95 8,43 15,67 rozrzut 43-86 149-189 55-125 mężczyźni 29 x 66,62 175,51 88,10 s 8,56 6,64 11,69 rozrzut 46-86 161-189 70-112 kobiety 53 x 65,0 165,09 77,43 s 9,1 6,89 16,27 rozrzut 43-83 149-180 55-125   Pacjenci zostali podzieleni na dwie grupy ze względu na obraz RTG stawów kolanowych i biodrowych. W jednej grupie znaleźli się chorzy w I. i II. stadium choroby zwyrodnieniowej stawów, w drugiej grupie znaleźli się chorzy w III. i IV. stadium choroby.   Tabela 2: Wartości oceny subiektywnych oznak przed i po trzymiesięcznym podawaniu hydrolizatu kolagenu w postaci zawartej w GELADRINK®   całkowita I. i II. stadium III. i IV. stadium ilość pacjentów 82 33 49 przed podawaniem x 10,61 9,60 11,51 s 4,02 3,65 3,82 po podawaniu x 5,57 5,21 5,93 s 3,77 2,92 4,18   Hydrolizat kolagenu: Pacjenci otrzymywali codziennie 10g hydrolizatu kolagenu (Geladrink®,Orling,Ústí n.O.) przez okres 3 miesięcy. Pacjenci nie zostali poinformowani jaki preparat przyjmowali. Jeśli pacjent odczuwał silny ból mógł przyjąć 400 mg ibuprofenu na dobę.   Monitorowanie kliniczne: Efekt oddziaływania hydrolizatu kolagenu u tych chorych był oceniany przez zmiany subiektywnych objawów w kategoriach:   1. Ból na wstępie 2. Sztywność początkowa, wrażliwość na zmiany pogodowe 3. Wrażliwość na zimno 4. Utrata siły mięśniowej 5. Ból w ruchu / podczas zmęczenia 6. Ból podczas jazdy na rowerze 7. Ból w podczas chodzenia 8. Ból mięśni po ukończonym ruchu 9. Ból w nocy 10. Bóle ciśnieniowe - na szczelinie stawowej - na krętarzu Objawy te były oceniane przez pacjentów w systemie dwupunkowym: 0 punktów: brak objawów 1 punkt: łagodne nasilenie objawów 2 punkty: objawy wyraźne Metody laboratoryjne: U chorych zostały przeprowadzone badania niektórych wskaźników metabolizmu stawowego kompartementu. Pirydynolina w moczu oraz deoksypirydynolina zostały oznaczone przy pomocy metody HPLC według Špačka i wspól. (1997) i wyrażone w nmol/mmol kreatyniny. Kostna fosfataza zasadowa w surowicy krwi została oznaczona metodą ELISA (Metra, USA).   WYNIKI   Spośród 82 pacjentów 33 chorych przydzielonych zostało do pierwszej grupy (I. lub II. stadium OA) a 49 pacjentów do drugiej grupy (III. lub IV. stadium OA). Wartości oceny subiektywnych oznak przed i po podaniu hydrolizatu kolagenu w postaci zawartej w Geladrink® zostały przedstawione w tabeli 2. Z przedstawionych wartości wynika, że pacjenci określili spadek subiektywnych skarg jako średni do znacznego. Jednak u 20 pacjentów nie wystąpiła żadna lub minimalna poprawa (zmniejszenie wyniku do 3 punktów). Z drugiej strony u 44 pacjentów poprawa utrzymała się nawet do 2 miesięcy od odstawienia Geladrink®. Poprawie klinicznej mierzonej spadkiem poziomu subiektywnych skarg towarzyszyły zmniejszone wydalanie z moczem pirydynoliny odp. deoksypirydynoliny. To sugeruje zahamowanie procesów katabolicznych w kostnej odp. chrzęstnej części stawowego komparementu na skutek działania hydrolizatu kolagenu. U 43 pacjentów doszło do spadku wydzielania pirydynoliny w moczu o 10% w stosunku do wartości początkowej. Poziom kostnej fosfatazy zasadowej w surowicy krwi, który odzwierciedla procesy anaboliczne w stawowym kompartamencie po podaniu hydrolizatu kolagenu pozostał prawie niezmieniony. Wyniki przedstawiono w tabeli 3.   Tabela 3: Poziom wakaźników laboratoryjnych przed i po trzymiesięcznym podawaniu hydrolizatu kolagenu w postaci zawartej w preparacie Geladrink®     całkowita I. i II. stadium III. i IV. stadium ilość pacjentów 82 33 49 pirydynolina w moczu przed podawaniem x 62,80 77,58 53,03 s 49,04 69,77 23,47 po podawaniu x 42,93 39,36 45,55 s 20,11 17,96 21,27 deoksypirydynolina w moczu przed podawaniem x 13,25 16,46 11,12 s 11,86 17,02 5,54 po podawaniu x 8,52 8,16 8,83 s 4,62 4,43 4,74 kostna fosfataza zasadowa w surowicy krwi przed podawaniem x 21,19 21,13 21,40 s 7,53 6,18 7,98 po podawaniu x 22,30 21,79 22,81 s 6,97 6,22 7,36     DYSKUSJA   Hydrolizat kolagenu przygotowany z wołowej lub wieprzowej skóry zawiera enzymatycznie rozszczepione peptydy, gdzie największa część masy cząsteczkowej wynosi cca 3000. W doświadczeniach na szczurach z adiuwantem stawów Hulejová i wspól. (publikacja) wykazali hamujący wpływ hydrolizatu kolagenu na tworzenie się Il-1 i TNF-a co mogłoby tłumaczyć jego pozytywny wpływ na pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów. Dzięki hydrolizatowi kolagenu zaobserwowano poprawę chodzenia u pacjentów a u dużej liczby pacjentów zaobserwowano ustąpienie problemów z kręgosłupem. U dużej ilości pacjentów doszło do poprawy ogólnego stanu organizmu – pacjenci dczuwali mniejsze zmęczenie, czuli się odświeżeni. Należ zauważyć, iż nie było żadnych objawów nietolerancji. Podobne wyniki uzyskali również inni autorzy (Seeligmüller i Happel, 1989, 1993, Adam, 1990; Beuker i Eck, 1995; Beuker i Rosenfeld, 1995).   Wartość pirydynoliny w moczu zmniejszyła się w całej badanej grupie o około 1/3 wartości wyjściowej. Spadek ten był obserwowany głównie w pierwszej grupie badanych (w I i II stadium choroby), gdzie spadek wyniósł około połowy wartości początkowej. Po trzech miesiącach podawania hydrolizatu kolagenu poziom pirydynoliny w moczu spadł o 10% i więcej procent w stosunku do wartości początkowej u 43 pacjentów tj. u ponad 50% badanych. Zważywszy na fakt, iż OA nie dotyczył wszystkich stawów poszukuje się wyjaśnienia jego skuteczności. Opracowano interesujące teorie wyjaśniające ten fakt. Dla osób z dolegliwościami ze strony stawów biodrowych i stawów rąk zakłada się, iż ciało człowieka może nie być w pełni dostosowane do pozycji pionowej stąd zaburzenia funkcji ze strony tych stawów. Zgodnie z tą teorią dolegliwości stawowe występują głównie w obrębie stawu biodrowego, zlokalizowane głównie w górnym biegunie stawu biodrowego i w stawie śródręczno- paliczkowym kciuka. Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego charakteryzuje się innymi właściwościami etiopatogenetycznymi w związku z czym należy tą chorobę uznać za inną jednostkę chorobową niż choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego.   Tutaj należy zadać pytanie co wywołuje w tkankach powyżej opisane reakcje. Niewątpliwie u dużej liczby pacjentów powodem są obciążenia genetyczne. U różnych rodzin obserwuje się pewną liczbę osób z dolegliwościami zwyrodnieniowymi stawów spowodowanymi zniszczeniem kości subchondrialnej. Dalej istotny wpływ ma styl życia. Obejmuje on takie zagadnienia jak nadmierne obciążania stawów, nadwagę czy przeciążanie stawów na skutek sportowego stylu życia, trwałych wibracji. Należy podkreślić, że analiza czynników ryzyka wystąpienia OA dzieli ludzi na różne grupy. Same dolegliwości stawu kolanowego i stawu biodrowego mają swoją specyfikę. Najwyraźniej uruchamiane mechanizmy procesów patologicznych w przypadku tych dwóch stawów są różne. To porównanie wyraźnie pokazuje, że dolegliwości w tych dwóch stawach powinny być traktowane jako odrębne jednostki chorobowe o różnym pochodzeniu. A i same patologie w stawach kolanowych prawdopodobnie nie mają takiej samej etiopatogenezy. Z bristolskich badań wynika, że patologia stawu kolanowego jest istotnie związana z występowaniem jej w rodzinie badanego i z obecnością zmian węzłowych w stawach ręki. Z drugiej strony zmiany w kości piszczelowej i udowej są wyraźnie związane z otyłością. Dlatego w tej grupie zaleca się wyróżniać dwa główne rodzaje patologii związanych z OA stawu kolanowego:   a) MOAK (Medial Compartment OA of the Knee) b) POAK ( Patellofemoral OA of the Knee).   WNIOSKI   Wyniki przedstawione w niniejszej pracy pokazują, że hydrolizat kolagenu zawarty w preparacie Geladrink® może pomóc nawet w destrukcyjnych formach OA, ale bardziej wyraźne działanie terapeutyczne wykazuje w formach początkowych OA. Tam gdzie doszło do destrukcji chrząstki czy też kości, nie należy od żadnej konserwatywnej metody leczenia oczekiwać poprawy stanu patologicznego. Dlatego występuje konieczność rozpoczęcia podawania substancji z obu grup SYSADOA (Symptomatic Slow Acting Drugs of Osteoartrosis) lub DMOAD (Disease Modifying Osteoartrosis Drugs) w jak najwcześniejszych formach OA. Celem stosowania DMOAD jest ochrona kompartementu stawowego przed nieodwracalnymi zmianami. To oczywiście odnosi się również do podawania hydrolizatu kolagenu w formie zawartej w Geladrink®.

Po trzymiesięcznym podawaniu Geladrink® zaobserwowano poprawę stanu stawów u 75% pacjentów.   Pozytywny wpływ podawania Geladrink® utrzymała się u 53% pacjentów przez 2 miesiące.   Wraz z subiektywną oceną terapii Geladrink® korespondował spadek poziomu pirydynoliny w moczu o co najmniej 10%.